E-arşiv, kâğıt fatura yerine elektronik ortamda düzenlenen, saklanan ve alıcıya elektronik ya da basılı olarak iletilen faturalar için kullanılan uygulamanın kısa adıdır. Günlük dilde "e-arşiv" denildiğinde çoğunlukla e-arşiv fatura kastedilir. Temel kural şöyledir: e-arşiv kullanıcısıysanız ve alıcınız e-fatura sistemine kayıtlı değilse (bireysel tüketici ya da e-fatura mükellefi olmayan bir işletme), satışınızı e-arşiv fatura olarak belgelersiniz.
Bu yazı tanımın ötesine geçiyor: elinize geçen bir e-arşiv faturayı nasıl görüntüleyeceğinizi ve doğrulayacağınızı, düzenleyen taraf olarak hangi kanalı kullanabileceğinizi, hatalı belgede neler yapılabileceğini ve belgelerin nasıl saklanıp kayda alınacağını adım adım anlatıyor.
E-Arşiv Nedir? İki Anlamı Birbirinden Ayırmak
"E-arşiv" kelimesi iki farklı bağlamda kullanılır ve karışıklığın çoğu buradan çıkar:
- e-Arşiv Fatura uygulaması: Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) düzenlediği, faturanın elektronik ortamda oluşturulmasını, alıcıya iletilmesini ve saklanmasını kapsayan belge uygulamasıdır. Vergi mevzuatı açısından konuştuğumuz e-arşiv budur.
- Genel anlamda elektronik arşivleme: Bir kurumun her türlü belgesini dijital ortamda düzenli tutması anlamına gelir. Bir sözleşmeyi taratıp klasörlemek de bu anlamda "e-arşiv"tir ama vergisel bir belge türü değildir.
Bu yazıda birinci anlamı, yani e-arşiv faturayı konu ediniyoruz. Belgenin düzenlenmesinden saklanmasına kadar geçen aşamaları ayrıntılı görmek isterseniz e-arşiv faturanın yaşam döngüsü yazımıza göz atabilirsiniz.
Bilmeniz gereken temel kavramlar
- ETTN (Evrensel Tekil Tanımlama Numarası): Her elektronik faturaya verilen, belgeyi benzersiz kılan kimlik numarasıdır. Fatura numarasından farklıdır.
- Karekod: Belgenin görsel çıktısında yer alan, düzenleyen, alıcı, tarih ve tutar gibi temel bilgileri taşıyan koddur.
- Mali mühür / e-imza: Belgenin kim tarafından oluşturulduğunu ve sonradan değiştirilmediğini güvenceye alan elektronik imza araçlarıdır.
- e-Arşiv raporu: Özel entegratör üzerinden düzenlenen e-arşiv faturaların bilgilerinin GİB'e belirli aralıklarla raporlanmasıdır. Kullanıcı açısından çoğu zaman entegratör tarafında arka planda işler.
- GİB e-Arşiv Portal: GİB'in sunduğu, ek yazılım gerektirmeden e-arşiv fatura düzenlenebilen ücretsiz web arayüzüdür.
- Özel entegratör: GİB'den izin almış, elektronik belgelerin iletimi ve saklanması için altyapı sunan kuruluştur.
E-Arşiv ve E-Fatura Farkı: Kısa Karşılaştırma
E-arşiv ile e-fatura aynı veri standardına dayanır ama belgenin kime ve nasıl ulaştığı farklıdır. Aşağıdaki tablo en sık sorulan farkları özetler:
| Ölçüt | E-Fatura | E-Arşiv Fatura |
|---|---|---|
| Alıcı | e-Fatura sistemine kayıtlı mükellef | e-Fatura sistemine kayıtlı olmayan kişi veya işletme |
| İletim | Sistem üzerinden alıcının posta kutusuna | E-posta, bağlantı ya da basılı çıktı |
| Alıcının sistemde görünürlüğü | Belge alıcının e-fatura kutusuna düşer | Alıcı sistemde kayıtlı değildir; belge ona ayrıca iletilir |
| Senaryo seçimi | Temel veya ticari senaryo seçilebilir | Senaryo ayrımı yoktur; e-arşiv olarak düzenlenir |
| Kimlik | ETTN | ETTN |
Hangi belgeyi keseceğinize alıcının e-fatura sistemine kayıtlı olup olmadığına bakarak karar verirsiniz. Bu kontrolün nasıl yapıldığını ve sınırda kalan durumları e-fatura ile e-arşiv fatura farkı ve belge seçimi yazımızda ayrıntılı ele aldık.
E-Arşiv Fatura Görüntüleme: Elinize Geçen Belgeyi Okumak
Bir e-arşiv faturanın alıcısıysanız belgeyi görüntülemek için özel bir programa genellikle ihtiyacınız olmaz. Düzenleyenin tercih ettiği iletim yoluna göre belge size farklı biçimlerde ulaşabilir.
Belge hangi biçimde gelir?
- E-posta eki: En yaygın yöntemdir. Ekte PDF ya da HTML görsel ve bazen faturanın XML dosyası bulunur.
- Görüntüleme bağlantısı: Bazı düzenleyenler belgeyi eklemek yerine entegratörün görüntüleme sayfasına bağlantı gönderir.
- Basılı çıktı: Alıcı elektronik iletim istemediğinde ya da teslim anında kâğıt çıktısı verilebilir. Bu çıktı da bir e-arşiv faturadır; üzerinde ETTN ve karekod bulunur.
- SMS veya uygulama bildirimi: Bazı satıcılar faturayı müşteri hesabına yükler ve bildirim gönderir.
XML dosyası ile PDF arasındaki ilişki
E-arşiv faturanın asıl kaydı XML biçimindeki veri dosyasıdır; PDF ya da HTML, bu verinin okunabilir bir görüntüsüdür. Muhasebe kaydı ve saklama açısından asıl önemli olan veri dosyasıdır. XML dosyasını açmanız gerekirse bir görüntüleyici kullanabilir ya da dosyayı ön muhasebe yazılımınıza aktarabilirsiniz. Tarayıcıda açılan XML ham kod gibi görünürse bu bir hata değildir; dosyanın biçim şablonu ayrıca uygulanmamıştır.
Görüntülerken nelere bakmalısınız?
Belgeyi açtığınızda şu alanları gözden geçirin:
- Düzenleyenin unvanı, vergi kimlik numarası ve vergi dairesi
- Sizin adınız veya unvanınız; işletmeyseniz vergi kimlik numaranız
- Fatura tarihi, fatura numarası ve ETTN
- Mal veya hizmet kalemleri, miktar, birim fiyat ve KDV oranı
- Ara toplam, KDV tutarı ve genel toplam
- Karekod ve belgenin e-arşiv fatura olduğunu gösteren ibare
E-Arşiv Faturayı Doğrulama: Adım Adım Kontrol Listesi
E-posta ile gelen her fatura gerçek değildir; sahte fatura görünümlü e-postalar kötü amaçlı yazılım yaymak için sık kullanılır. Ayrıca gerçek bir belgede de hata olabilir. Şu sırayla kontrol etmek işinizi kolaylaştırır:
- Göndereni tanıyor musunuz? Gerçekten alışveriş yaptığınız bir işletmeden mi geliyor? Beklemediğiniz bir faturada eklere tıklamadan önce durun.
- Ek türüne bakın. E-arşiv fatura genellikle PDF, HTML veya XML olarak gelir. Çalıştırılabilir dosya ya da şifreli sıkıştırılmış arşiv gibi ekler şüphe sebebidir.
- ETTN'yi kontrol edin. Belgede ETTN yoksa ya da biçimi tuhafsa düzenleyenden açıklama isteyin.
- Karekodu okutun. Karekoddan okunan bilgilerin (düzenleyen, tarih, tutar) görseldeki bilgilerle uyuştuğunu karşılaştırın.
- Tutarları çapraz kontrol edin. Sipariş, teklif veya ödeme kaydınızla kalem ve toplamların tuttuğundan emin olun.
- Kimlik bilgilerinizi kontrol edin. Bir işletmeyseniz unvanınızın ve vergi kimlik numaranızın doğru yazıldığına bakın; gider kaydında bu bilgiler önemlidir.
Düzenleyenin e-arşiv kullanıcısı olup olmadığı veya belgenin durumu hakkında güncel sorgulama imkânlarını GİB e-Belge sitesinden ve Gelir İdaresi Başkanlığı duyurularından takip etmeniz en sağlıklı yoldur; sorgulama ekranları zaman içinde değişebilir.
E-Arşiv Fatura Hangi Kanaldan Kesilir?
Düzenleyen taraftaysanız e-arşiv faturayı kesmenin birkaç yolu vardır. Hangisinin size uyduğu fatura hacminize, kayıtlarınızı nerede tuttuğunuza ve otomasyon ihtiyacınıza bağlıdır.
| Kanal | Kimler için uygun? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| GİB e-Arşiv Portal | Az sayıda fatura kesen, basit iş akışı olan işletmeler | Cari, stok ve gelir-gider kayıtları ayrıca tutulmalıdır; toplu işlem imkânı sınırlıdır |
| Doğrudan özel entegratör arayüzü | Belge iletimini ve saklamayı tek kurumdan almak isteyenler | Muhasebe kayıtlarıyla bağlantı her zaman hazır gelmez |
| Ön muhasebe yazılımı (entegratör bağlantılı) | Faturayı cari, tahsilat ve rapor kayıtlarıyla birlikte yönetmek isteyenler | Yazılımın hangi entegratörle çalıştığını ve hangi belge türlerini desteklediğini kontrol edin |
Ön muhasebe yazılımı kullandığınızda e-arşiv fatura bir kez düzenlenir; aynı kayıt cari hesap bakiyesine, gelir kaydına ve KDV raporuna yansır. LEHTAR Finans'ta e-fatura, e-arşiv ve diğer elektronik belgeleri e-dönüşüm modülümüz üzerinden düzenler ve gönderirsiniz; belgeler GİB özel entegratörü aracılığıyla iletilir. Kullanmak istediğiniz paket kapsamını ve abonelik koşullarını paketler ve fiyatlar sayfasından karşılaştırabilirsiniz.
Alıcı türüne göre doldurulacak alanları ve kesim adımlarını tek tek görmek için e-arşiv fatura nasıl kesilir rehberimize bakabilirsiniz.
Kanal seçmeden önce sorulacak sorular
- Ayda kaç fatura kesiyorum ve bu sayı büyüyecek mi?
- Faturalarım cari hesap ve tahsilat takibiyle aynı yerde mi olmalı?
- Mali müşavirim kayıtlarıma nasıl ulaşacak?
- İnternetten satış yapıyor muyum? Bu durumda elektronik iletimle ilgili ek kurallar olabilir.
- Yalnız e-arşiv mi, yoksa e-fatura ve e-irsaliye de mi düzenleyeceğim?
Hatalı E-Arşiv Fatura: İptal, İtiraz ve Düzeltme
Tarih, tutar, alıcı bilgisi ya da KDV oranı yanlış girilmiş bir e-arşiv faturayla karşılaşmak sık rastlanan bir durumdur. Genel çerçeve şöyledir:
- Düzenleyen tarafta: Belge türüne ve kullanılan kanala göre iptal imkânı bulunur. GİB e-Arşiv Portal ve entegratör arayüzlerinde iptal işlemi için ayrı adımlar vardır. İptal edilen belgenin yerine doğru bilgilerle yeni bir fatura düzenlenir.
- Alıcı tarafta: Alıcı, belgedeki hatayı düzenleyene bildirir ve belgenin iptal edilmesini ya da düzeltilmesini ister. Bazı durumlarda resmî itiraz yolları da kullanılabilir.
- İade ve fark durumları: Mal iadesi, fiyat farkı veya kur farkı gibi durumlarda faturayı iptal etmek yerine ayrı bir belge düzenlemek gerekebilir.
İptal ve itirazın hangi süre içinde ve hangi yolla yapılabileceği mevzuat değişikliklerine bağlıdır. Bu nedenle somut bir hatada güncel kuralı GİB kaynaklarından doğrulamanız ve kendi durumunuz için mali müşavirinize danışmanız en güvenli yoldur. Burada verilen bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır.
Hatayı önlemenin pratik yolları
- Müşteri bilgilerini her seferinde yeniden yazmak yerine kayıtlı cari kartından çekin.
- Ürün ve hizmetleri KDV oranlarıyla birlikte önceden tanımlayın.
- Göndermeden önce önizlemeyi okuyun; özellikle toplam ve alıcı alanlarına bakın.
- Düzenli kestiğiniz faturalar için şablon kullanın.
E-Arşiv Belgelerin Saklanması ve Kayda Alınması
E-arşiv faturanın adındaki "arşiv" kelimesi tesadüf değildir: belge elektronik ortamda düzenlendiği gibi elektronik ortamda saklanır. Saklama yükümlülüğü ve süresi vergi mevzuatıyla belirlenir; güncel süreyi GİB kaynaklarından veya mali müşavirinizden teyit edin.
Düzenleyen olarak
- Özel entegratör kullanıyorsanız belgelerin saklanması genellikle entegratör hizmetinin parçasıdır; sözleşmenizde saklama kapsamını kontrol edin.
- GİB e-Arşiv Portal kullanıyorsanız düzenlediğiniz belgelere portal üzerinden erişebilirsiniz; yine de kendi kayıtlarınızda düzenli bir kopya bulundurmak denetim ve mutabakat sırasında işinizi kolaylaştırır.
- Basılı çıktı vermiş olmanız elektronik saklama gereğini ortadan kaldırmaz.
Alıcı olarak
- İşletmeyseniz size gelen e-arşiv faturayı gider kaydına almanız gerekir. Bu faturalar e-fatura gibi sistem kutunuza düşmediğinden e-postada kaybolma riski yüksektir.
- Faturaları geldiği gün tek bir yerde toplamak, ay sonunda eksik belge aramayı önler.
- PDF ile birlikte varsa XML dosyasını da saklayın; veri dosyası belgenin asıl kaydıdır.
LEHTAR Finans'ta size gelen e-arşiv faturaları gelir ve gider takibi ekranında kategorilere ayırarak kaydedebilir, peşin ve açık hesap hareketlerini ayrı izleyebilirsiniz. Kayıtları siz girersiniz; dönem beyanı ve muhasebe kayıtlarının kesinleştirilmesi mali müşavirinizin sorumluluğundadır.
Sonuç
E-arşiv, e-fatura sistemine kayıtlı olmayan alıcılara düzenlenen faturaların elektronik ortamda oluşturulması, iletilmesi ve saklanmasıdır. Alıcıysanız belgeyi ETTN, karekod ve tutar kontrolüyle doğrulayıp düzenli saklamanız; düzenleyenseniz işinize uygun kanalı seçip hatayı baştan önlemeniz yeterli bir başlangıçtır. E-arşiv, e-fatura ve diğer elektronik belgelerinizi tek panelden nasıl yönetebileceğinizi görmek için e-dönüşüm sayfamızı inceleyebilirsiniz.