Türkiye'de bir kooperatif en az yedi ortakla kurulur. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, kooperatif ortaklarının sayısının yediden aşağı olamayacağını açıkça düzenler. Bu sayı, kuruluş anındaki ana sözleşmeyi imzalayan kurucu ortaklar için de kooperatifin faaliyetini sürdürdüğü dönem için de geçerli bir alt sınırdır.
Aşağıda bu kuralın ne anlama geldiğini, kimlerin ortak sayılabileceğini, yedi kişinin kooperatifin yönetim yapısıyla neden doğrudan ilişkili olduğunu ve kooperatifin limited ya da anonim şirketten hangi noktalarda ayrıldığını adım adım ele alıyoruz.
Kooperatif kaç kişi ile kurulur: yedi ortak kuralı
Kooperatif, ortaklarının belirli ekonomik çıkarlarını, özellikle meslek veya geçimleriyle ilgili ihtiyaçlarını, emek ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma yoluyla karşılamak amacıyla kurulan; ortak sayısı ve sermayesi değişebilen, tüzel kişiliğe sahip bir ortaklıktır. Türk Ticaret Kanunu da kooperatifi ticaret şirketleri arasında sayar.
Bu tanımın içindeki "karşılıklı yardımlaşma" vurgusu, asgari ortak sayısının neden bir ya da iki değil de yedi olarak belirlendiğini açıklar. Kanun koyucu, kooperatifi tek bir kişinin işini yürüttüğü bir araç olarak değil, birden fazla kişinin ortak ihtiyacını karşılayan bir dayanışma örgütü olarak kurgulamıştır.
Yedi ortak kuralıyla ilgili bilinmesi gereken temel noktalar şunlardır:
- Alt sınır yedidir, üst sınır genel olarak yoktur. Kooperatif "değişir ortaklı" bir yapıdır; yeni ortaklar katılabilir, mevcut ortaklar ayrılabilir.
- Kurucu ortakların tamamı ana sözleşmeyi imzalar. Yedi kişinin imzası olmadan kuruluş başvurusu tamamlanmaz.
- Kural yalnız kuruluş için değildir. Kooperatif yaşamı boyunca ortak sayısının bu sınırın altına düşmemesi gerekir.
- Ortak sayısı, yönetim organlarının oluşturulabilmesi için de önemlidir. Yönetim kurulu ve denetim görevleri ortaklar arasından karşılanır.
Kimler kooperatif ortağı olabilir?
Kooperatif ortaklığı yalnızca gerçek kişilere açık değildir. Kanun, gerçek kişilerin yanında tüzel kişilerin de kooperatife ortak olabilmesine imkân tanır. Kamu tüzel kişileri, belediyeler, köyler, dernekler ve vakıflar gibi tüzel kişiler de koşulları sağlıyorsa ortak olabilir.
Gerçek kişiler
Gerçek kişi ortağın medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olması beklenir. Bunun ötesinde, kooperatifin türüne göre ana sözleşmede ek ortaklık şartları yer alabilir. Örneğin belirli bir meslek grubuna yönelik kooperatiflerde o meslekle ilgili olmak, tarımsal amaçlı kooperatiflerde bölgede tarımsal faaliyet yürütmek, yapı kooperatiflerinde ise belirli bir konut ihtiyacına sahip olmak gibi koşullar aranabilir.
Tüzel kişiler
Tüzel kişi ortaklar, kooperatifte kendilerini temsil edecek kişiyi belirler. Tüzel kişinin ortak olması, yedi kişilik alt sınırın hesabında bir ortak olarak dikkate alınır. Ancak bazı kooperatif türlerinde ana sözleşme tüzel kişi ortaklığını sınırlayabilir; bu nedenle ilgili örnek ana sözleşmeyi incelemek gerekir.
Ortaklığın eşitliği
Kooperatiflerin temel ilkelerinden biri ortaklar arasındaki eşitliktir. Ana sözleşmede aksine bir düzenleme bulunmadıkça her ortak genel kurulda bir oy hakkına sahiptir; sahip olunan pay sayısı oy gücünü artırmaz. Bu yönüyle kooperatif, oy hakkının çoğunlukla sermaye payına göre belirlendiği anonim ve limited şirketlerden belirgin biçimde ayrılır.
Yedi kişinin kooperatifin yönetim yapısıyla ilişkisi
Yedi ortak şartı rastgele bir sayı gibi görünse de kooperatifin organları düşünüldüğünde anlam kazanır. Bir kooperatifte üç temel organ bulunur:
| Organ | Görevi | Ortak sayısıyla ilişkisi |
|---|---|---|
| Genel kurul | Kooperatifin en yetkili organıdır; ana sözleşme değişikliği, seçimler ve temel kararlar burada alınır | Tüm ortaklardan oluşur |
| Yönetim kurulu | Kooperatifi yönetir ve dışarıya karşı temsil eder | Kanuna göre en az üç ortaktan oluşur |
| Denetim kurulu / denetçiler | Yönetimin işlemlerini ve hesapları denetler | Sayısı ve seçimi ana sözleşmeye göre belirlenir |
Yönetim kurulunun en az üç ortaktan oluşması ve denetim görevinin de ortaklar ya da ana sözleşmede öngörülen kişiler tarafından yürütülmesi, kooperatifte yönetenle denetleyen arasında bir ayrım bulunmasını sağlar. Yedi kişilik alt sınır, hem bu organların kurulabilmesine hem de genel kurulda anlamlı bir çoğunluk oluşmasına imkân tanır.
Pratikte yedi kişiyle kurulan bir kooperatifte ortakların önemli bir kısmı yönetim veya denetimde görev alır. Bu nedenle kuruluş öncesinde kimin hangi görevi üstleneceğini, toplantıların nasıl yapılacağını ve karar alma usulünü ortaklar arasında netleştirmek, ileride doğabilecek anlaşmazlıkları azaltır.
Kooperatif türlerine göre ortak sayısı ve özel düzenlemeler
Yedi ortak kuralı, 1163 sayılı Kanun kapsamındaki kooperatifler için genel kuraldır. Uygulamada en sık karşılaşılan kooperatif türleri şunlardır:
- Konut ve toplu işyeri yapı kooperatifleri
- Tüketim kooperatifleri
- Esnaf ve sanatkâr kredi ve kefalet kooperatifleri
- Tarımsal kalkınma, sulama, su ürünleri ve pancar ekicileri kooperatifleri
- Taşımacılık, üretim ve pazarlama kooperatifleri
- Kadın girişimi ve benzeri amaçlarla kurulan kooperatifler
Bazı kooperatif türleri, 1163 sayılı Kanun'un yanında kendi özel kanunlarına ve bakanlık düzenlemelerine tabidir. Tarım kredi ya da tarım satış kooperatifleri gibi yapılarda kuruluş, ortaklık ve denetim kuralları özel mevzuatla ayrıca düzenlenmiştir. Bu tür kooperatiflerde ortak sayısı, ortaklık şartları ve kuruluş izni bakımından genel kuraldan farklı ya da ek koşullar bulunabilir.
Yapı kooperatiflerinde ise ortak sayısı genellikle planlanan konut veya işyeri sayısıyla birlikte değerlendirilir. Ana sözleşmede inşa edilecek bağımsız bölümler ile ortaklık yapısı arasında tutarlı bir ilişki kurulması beklenir. Bu nedenle bir yapı kooperatifi kurmayı düşünüyorsanız yedi kişilik asgari sayının yanında proje ölçeğini de hesaba katmanız gerekir.
Kooperatif birlikleri
Kooperatifler, aynı amaç ve türdeki diğer kooperatiflerle bir araya gelerek birlik, birlikler de merkez birliği oluşturabilir. Birlik ve merkez birliği kuruluşunda ortaklar gerçek kişiler değil, kooperatifler ve birliklerdir; bunlar için de kanunda ayrı bir asgari sayı öngörülmüştür. Birlik kurma aşamasındaysanız güncel koşulları Ticaret Bakanlığı'nın resmî internet sitesinden veya kooperatifin bağlı olduğu bakanlıktan teyit etmenizi öneririz.
Ortak sayısı yediden aşağı düşerse ne olur?
Kooperatifin "değişir ortaklı" olması, ortakların ayrılabilmesi anlamına da gelir. Ortaklıktan çıkma, çıkarılma, ölüm veya ortaklık şartlarını kaybetme gibi nedenlerle ortak sayısı zamanla azalabilir. Bu sayının kanuni alt sınır olan yedinin altına düşmesi, kooperatifin varlığını doğrudan etkileyen bir durumdur.
Böyle bir durumda kooperatifin yapması gereken, eksik ortak sayısını tamamlamak için ana sözleşmedeki usule göre yeni ortak kabul etmektir. Eksikliğin giderilmemesi hâlinde kooperatifin dağılması veya ilgili bakanlık ya da mahkeme yoluyla sürecin gündeme gelmesi söz konusu olabilir. Uygulanacak süre ve usul mevzuata ve somut duruma göre değişebileceği için, ortak sayısı kritik düzeye inen bir kooperatifin yönetim kurulunun zaman kaybetmeden profesyonel destek alması yerinde olur.
Bu riski azaltmak için kuruluş aşamasında dikkate alınabilecek bazı noktalar:
- Mümkünse tam yedi kişiyle değil, birkaç kişi fazlasıyla yola çıkmak
- Ana sözleşmede yeni ortak kabulü ve ortaklıktan çıkış usulünü açık yazmak
- Ortak kayıtlarını düzenli tutmak ve değişiklikleri zamanında sicile bildirmek
- Ortakların kooperatiften beklentilerini kuruluştan önce netleştirmek
Kooperatif kuruluş süreci adım adım
Ortak sayısını tamamladıktan sonra kooperatif kuruluşu, genel hatlarıyla aşağıdaki sırayı izler. Ayrıntılar kooperatifin türüne ve bağlı olduğu bakanlığa göre farklılaşabilir.
- Kooperatif türünün ve amacının belirlenmesi: Kooperatifin hangi ihtiyacı karşılayacağı, hangi mevzuata tabi olacağı ve hangi bakanlığın yetki alanına girdiği netleştirilir.
- Ana sözleşmenin hazırlanması: Ticaret Bakanlığı ve diğer ilgili bakanlıklar birçok kooperatif türü için örnek ana sözleşme yayımlar. Bu örneklerden yararlanarak unvan, merkez, amaç ve konu, pay değeri, ortaklık şartları ve organlar belirlenir.
- Kurucu ortakların imzası: En az yedi kurucu ortak ana sözleşmeyi imzalar; imzaların noter veya yetkili sicil müdürlüğü önünde onaylanması gerekir.
- Sermaye taahhüdü ve ödemesi: Her ortak en az bir pay taahhüt eder. Pay bedellerinin ne kadarının kuruluşta ödeneceği mevzuat ve ana sözleşmeye göre belirlenir.
- Kuruluş izni: Ana sözleşme ve ekleriyle birlikte ilgili bakanlığa kuruluş izni için başvurulur. Başvuru ve takip işlemleri büyük ölçüde elektronik sistemler üzerinden yürütülür.
- Ticaret siciline tescil ve ilan: İzin alındıktan sonra kooperatif, merkezinin bulunduğu yerin ticaret siciline tescil edilir ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilir. Kooperatif tüzel kişiliğini tescille kazanır.
- Kuruluş sonrası işlemler: Vergi kaydı, defterlerin tasdiki, gerekiyorsa çalışan bildirimi ve ilk genel kurul hazırlığı gibi adımlar takip eder.
Kuruluş sürecindeki maliyet kalemleri; noter, sicil ve ilan giderleri ile danışmanlık desteği gibi başlıklardan oluşur ve kooperatifin türüne göre değişir. Danışmanlık paketlerinin kapsamını ve güncel ücretleri paketler ve fiyatlar sayfasından inceleyebilirsiniz.
Kooperatif mi şirket mi? Kişi sayısına göre karşılaştırma
Kooperatif kuruluşunu araştıranların önemli bir kısmı, aslında hangi ortaklık türünün kendileri için daha uygun olduğunu tartmaktadır. Yedi kişiyi bir araya getirmek her girişim için kolay değildir; bu durumda diğer şirket türleri daha pratik bir seçenek olabilir. Aşağıdaki tablo, asgari kişi sayısı ve temel özellikler açısından genel bir karşılaştırma sunar:
| Tür | Asgari ortak sayısı | Oy hakkı | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|---|
| Şahıs işletmesi | 1 (işletme sahibi) | Tek kişi | Ayrı tüzel kişiliği yoktur; sorumluluk sahibine aittir |
| Limited şirket | 1 | Genellikle sermaye payına göre | Ortak sorumluluğu kural olarak taahhüt edilen sermayeyle sınırlıdır |
| Anonim şirket | 1 | Genellikle pay oranına göre | Pay devri ve büyüme açısından esnek bir yapıdır |
| Kollektif şirket | 2 gerçek kişi | Ortaklar arasında eşit veya sözleşmeye göre | Ortakların sorumluluğu sınırsız ve müteselsildir |
| Komandit şirket | En az 1 komandite ve 1 komanditer | Sözleşmeye göre | Sorumluluğu sınırlı ve sınırsız ortaklar bir arada bulunur |
| Kooperatif | 7 | Kural olarak her ortağa bir oy | Değişir ortaklı ve değişir sermayelidir; dayanışma amacı ön plandadır |
Tablodan görüleceği gibi kooperatif, en kalabalık asgari ortak sayısı gerektiren yapıdır. Buna karşılık ortaklar arası eşitlik, ortak giriş-çıkışının görece kolay olması ve ortak ihtiyaca odaklanması gibi avantajlar sunar. Tek başına veya birkaç kişiyle ticari bir faaliyet yürütecekseniz limited ya da anonim şirket genellikle daha uygun bir başlangıç olur. Tek kişilik yapılar hakkında ayrıntılı bilgi için anonim şirket kaç kişi ile kurulur yazımıza, şahıs işletmesinin hukuki niteliği için ise şahıs şirketi tüzel kişi mi yazımıza göz atabilirsiniz.
Hangi yapının amacınıza, ortak sayınıza ve büyüme planınıza uygun olduğunu değerlendirirken genel bilgilerin ötesinde kişisel durumunuza özgü bir analiz yapılması faydalı olur. Şirket kuruluşu danışmanlığı hizmetimizde tür seçiminden belge hazırlığına kadar hangi adımın sizi beklediğini hesabınızdan izleyerek süreci daha düzenli ilerletebilirsiniz.
Kooperatif kurmadan önce sorulması gereken sorular
Yedi kişiyi bir araya getirmek, kuruluşun yalnızca ilk adımıdır. Uzun soluklu ve sağlıklı işleyen bir kooperatif için ortakların şu sorulara ortak bir yanıt vermesi önemlidir:
- Kooperatif hangi somut ihtiyacı karşılayacak ve bu ihtiyaç tüm ortaklar için aynı mı?
- Yönetim kurulunda kimler görev alacak, denetim nasıl yapılacak?
- Pay bedelleri ve ek ödeme yükümlülükleri ortaklar için karşılanabilir mi?
- Ortaklıktan ayrılmak isteyen biri olursa süreç nasıl işleyecek?
- Kooperatif türü hangi bakanlığın denetimine tabi ve hangi özel mevzuat uygulanacak?
- Hedeflenen faaliyet için kooperatif yerine bir ticaret şirketi daha mı uygun?
Bazı kooperatif türleri ve girişimciler için kamu destek programları da gündeme gelebilir. Bu programlardan yararlanma ihtimalinizi değerlendirmek isterseniz teşvik ve destek danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Kooperatif, Türkiye'de en az yedi ortakla kurulur ve bu alt sınır kooperatif faaliyetini sürdürdüğü sürece korunmalıdır. Gerçek ve tüzel kişiler ortak olabilir; her ortak kural olarak bir oy hakkına sahiptir ve yönetim kurulu en az üç ortaktan oluşur. Türünüze özgü kuralları ilgili bakanlığın örnek ana sözleşmesinden ve resmî kaynaklardan teyit etmeniz, kuruluşu sağlam bir zemine oturtur. Kooperatif ile şirket türleri arasında karar verirken desteğe ihtiyaç duyarsanız şirket kuruluşu danışmanlığı sayfamızdan sürecin nasıl ilerlediğini inceleyebilirsiniz.