Tevkifatlı satış faturası muhasebe kaydında satıcı, matrahı 600 Yurt İçi Satışlar hesabına, KDV'nin yalnızca kendisinin tahsil edeceği kısmını 391 Hesaplanan KDV hesabına alacak, alıcıdan tahsil edeceği toplamı ise 120 Alıcılar hesabına borç yazar. Tevkif edilen KDV'yi alıcı kendi adına beyan edip öder; bu yüzden bu tutar satıcının cari bakiyesinde yer almaz. Aşağıda satıcı tarafını hesaplama formülleri, 5/10 örneği, tahsilat, iade ve KDV iadesi aşamalarıyla adım adım ele alıyoruz.
Alıcı ve satıcı kayıtlarını yan yana görmek istiyorsanız tevkifatlı fatura muhasebe kaydı rehberimiz iki tarafı birlikte özetler. Bu yazı ise yalnızca satıcının sorduğu sorulara odaklanır: hangi hesap, hangi tutar, iade gelirse ne olur, tahsil edilemeyen KDV nereye gider?
Tevkifatlı satış faturası nedir, satıcı için ne değişir?
KDV tevkifatı, satış işleminde hesaplanan KDV'nin tamamının ya da bir kısmının satıcı yerine alıcı tarafından vergi dairesine beyan edilip ödenmesidir. Hangi işlemlerde, hangi alıcılar için ve hangi oranda tevkifat uygulanacağı KDV Genel Uygulama Tebliği ile belirlenir. Oran kesirli olarak ifade edilir: 2/10, 4/10, 5/10, 7/10, 9/10 gibi. Pay, KDV'nin alıcı tarafından tevkif edilecek bölümünü gösterir.
Satıcı açısından üç şey değişir:
- Tahsil edilen tutar azalır. Alıcı, KDV'nin tevkif edilen kısmını satıcıya ödemez; doğrudan vergi dairesine beyan eder.
- Beyan edilen hesaplanan KDV azalır. Satıcı, KDV beyannamesinde yalnızca tevkif dışında kalan kısmı ödenecek vergi hesabına katar; kısmi tevkifatlı işlemler beyannamede ayrı bir bölümde matrah ve tevkifat oranıyla gösterilir.
- İndirimle giderilemeyen KDV doğabilir. Satıcının alışlarında yüklendiği KDV, tahsil ettiği KDV'den fazla kalırsa aradaki fark belirli koşullarla iade konusu yapılabilir.
Kısmi tevkifat ile tam tevkifat
Kısmi tevkifatta (ör. 5/10) KDV'nin bir bölümü satıcıya ödenir, kalanı alıcı tarafından beyan edilir. Tam tevkifatta (10/10) KDV'nin tamamı alıcı tarafından beyan edilir; satıcı faturada KDV'yi gösterse de bu tutarı tahsil etmez ve hesaplanan KDV kaydı oluşmaz.
KDV tevkifatı ile gelir vergisi stopajı farkı
İkisi sık karıştırılır. Stopaj, gelir ya da kurumlar vergisine mahsuben matrah üzerinden yapılan kesintidir ve serbest meslek makbuzu, kira gibi işlemlerde görülür. KDV tevkifatı ise yalnızca KDV tutarı üzerinden yapılır. Bazı işlemlerde ikisi aynı belgede birlikte yer alabilir; bu durumda iki kesinti ayrı ayrı hesaplanır ve ayrı hesaplarda izlenir.
Tevkifatlı satış faturası hesaplama: formüller
Kayda geçmeden önce tutarları doğru hesaplamak gerekir. Aşağıdaki gösterimi kullanalım:
- M: KDV matrahı (mal ya da hizmet bedeli, varsa iskonto sonrası)
- k: KDV oranı
- t: tevkifat oranı (5/10 için 0,5)
| Kalem | Formül | Kimin hesabına gider? |
|---|---|---|
| Hesaplanan KDV (toplam) | M × k | Faturada görünür |
| Tevkif edilen KDV | M × k × t | Alıcı beyan eder |
| Satıcıya ödenecek KDV | M × k × (1 − t) | Satıcı tahsil eder ve beyan eder |
| Alıcının satıcıya ödeyeceği toplam | M + M × k × (1 − t) | 120 Alıcılar bakiyesi |
Faturada genellikle şu satırlar bulunur: mal/hizmet toplamı, hesaplanan KDV, tevkifat tutarı (ya da hesaplanan KDV tevkifatı), tevkifata tabi işlem üzerinden hesaplanan KDV ve ödenecek tutar. Alanların tek tek nasıl göründüğünü tevkifatlı fatura örneği yazımızda inceleyebilirsiniz.
Tebliğde belirli bir tutarın altında kalan işlemlerde tevkifat uygulanmayacağına dair bir alt sınır da bulunur. Bu sınır dönemsel olarak güncellenebildiği için güncel değeri Gelir İdaresi Başkanlığı duyurularından kontrol etmek en sağlıklısıdır.
Tevkifatlı satış muhasebe kaydı: temel yevmiye kaydı
Satıcının fatura düzenlendiği anda yaptığı kayıt, tevkif edilen kısmı hiç kayda almadan şöyle kurulur:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 120 Alıcılar | M + M × k × (1 − t) | |
| 600 Yurt İçi Satışlar | M | |
| 391 Hesaplanan KDV | M × k × (1 − t) |
Bu kayıtla 120 Alıcılar bakiyesi alıcının gerçekten ödeyeceği tutara eşit olur; cari ekstre ile banka tahsilatı birebir örtüşür.
Alternatif gösterim: önce tam, sonra tevkifat düzeltmesi
Bazı işletmeler faturayı önce tevkifat yokmuş gibi kaydeder, ardından tevkif kısmını ayrı bir kayıtla düşer:
- 120 Alıcılar borç (M + M × k), 600 Yurt İçi Satışlar alacak (M), 391 Hesaplanan KDV alacak (M × k)
- 391 Hesaplanan KDV borç (M × k × t), 120 Alıcılar alacak (M × k × t)
İki yöntem net olarak aynı sonuca ulaşır. İkincisi faturadaki hesaplanan KDV toplamının defterde de izlenmesini kolaylaştırır; birincisi daha az satırla çalışır. Hangisinin kullanılacağına işletmenin hesap düzeni ve mali müşaviriyle birlikte karar verilmesi tutarlılık açısından önemlidir.
Mal satışı ile hizmet satışı
Tevkifat çoğunlukla hizmet işlemlerinde görülse de bazı mal teslimlerinde de uygulanır. Hizmet gelirleri de genellikle 600 Yurt İçi Satışlar hesabında izlenir; işletmeler tevkifatlı işlemleri ayırt etmek için bu hesabın altında ayrı bir alt hesap açabilir. Mal satışında ayrıca satılan malın maliyeti 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti borç, 153 Ticari Mallar alacak kaydıyla (sürekli envanter kullanılıyorsa) gider yazılır; tevkifat bu maliyet kaydını etkilemez.
Tahsilat kaydı
Alıcı ödemeyi yaptığında kayıt sadeleşir:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 Bankalar (ya da 100 Kasa) | M + M × k × (1 − t) | |
| 120 Alıcılar | M + M × k × (1 − t) |
Tahsilat sonrası 120 Alıcılar bakiyesi sıfırlanmıyorsa ilk bakılacak yer, alıcının tevkif oranını sizinle aynı uygulayıp uygulamadığıdır. Alıcı farklı bir oran uygulamışsa ya da tevkifatı hiç düşmeden ödemişse fark cari hesapta kalır ve mutabakat gerekir.
5/10 tevkifatlı fatura muhasebe kaydı örneği
Rakam yerine matrahın yüzdesiyle ilerleyelim; böylece örnek her tutara uyarlanabilir. Varsayım: KDV oranı yüzde 20, tevkifat oranı 5/10, matrah M.
| Kalem | Matrahın yüzdesi olarak |
|---|---|
| Matrah | %100 |
| Hesaplanan KDV (toplam) | %20 |
| Tevkif edilen KDV (alıcı beyan eder) | %10 |
| Satıcıya ödenecek KDV | %10 |
| Alıcının satıcıya ödeyeceği toplam | %110 |
Satıcının kaydı:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 120 Alıcılar | M × 1,10 | |
| 600 Yurt İçi Satışlar | M | |
| 391 Hesaplanan KDV | M × 0,10 |
Aynı işlemi 9/10 oranıyla düşünürseniz satıcıya ödenecek KDV matrahın yüzde 2'sine iner, alıcının ödeyeceği toplam matrahın yüzde 102'si olur. Oran büyüdükçe satıcının tahsil ettiği KDV küçülür ve indirimle giderilemeyen KDV oluşma ihtimali artar.
Hangi işin hangi orana bağlandığını ezberden yazmak yerine işlemin tebliğdeki karşılığını kontrol etmek gerekir; oranlar zaman zaman değiştirilebilir ve aynı sektörde farklı işler farklı oranlara tabi olabilir.
Tevkifatlı iade faturası muhasebe kaydı
Tevkifatlı satılan bir mal ya da hizmet bedeli iade edildiğinde, satıcı iadeyi asıl faturadaki oranlarla ters yönde kaydeder. Genel mantık için satıştan iade muhasebe kaydı yazımızı okuyabilirsiniz; tevkifatlı işlemlerde fark, iadenin KDV kısmının da tevkif dışı oranla hesaplanmasıdır.
İade edilen matraha Mi diyelim:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 610 Satıştan İadeler | Mi | |
| 391 Hesaplanan KDV (ya da işletmenin uygulamasına göre 191 İndirilecek KDV) | Mi × k × (1 − t) | |
| 120 Alıcılar | Mi + Mi × k × (1 − t) |
Mal iadesinde, sürekli envanter yöntemi kullanılıyorsa maliyet de geri alınır: 153 Ticari Mallar borç, 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti alacak.
Uygulamada dikkat edilecek noktalar:
- İade belgesi, asıl faturadaki tevkifat bilgisini yansıtacak biçimde düzenlenmelidir. Elektronik belgede hangi fatura tipinin ve kodun seçileceğini entegratörünüz ve mali müşavirinizle teyit edin.
- Kısmi iadede tevkifat yalnızca iade edilen matrah üzerinden hesaplanır; tüm faturanın tevkifatı ters çevrilmez.
- Alıcının beyan ettiği tevkif kısmının düzeltmesi alıcının kendi beyanında yapılır. Satıcı yalnızca kendi beyan ettiği kısmı düzeltir.
- İade KDV'sinin 391'in ters kaydıyla mı yoksa 191 üzerinden mi izleneceği, beyannamedeki düzeltme yöntemine göre değişebilir; dönem içinde tutarlı olmak önemlidir.
Tevkif edilen KDV, beyanname ve KDV iadesi
Satıcı, tevkifatlı satışlarını KDV beyannamesinin kısmi tevkifat uygulanan işlemler bölümünde işlem türü, matrah ve tevkifat oranıyla bildirir. Beyanname, bu bilgilerden satıcının sorumlu olduğu hesaplanan KDV'yi çıkarır. Defterdeki 391 bakiyesi ile beyannamedeki tutarın örtüşmesi, kaydın doğru kurulduğunun ilk göstergesidir.
İndirimle giderilemeyen KDV neden oluşur?
Satıcı alışlarında KDV öder (191 İndirilecek KDV). Tevkifatlı satışlarda ise KDV'nin yalnızca bir kısmını tahsil eder. Tevkifatlı işlemlerin ağırlıkta olduğu işletmelerde indirilecek KDV, hesaplanan KDV'yi düzenli olarak aşabilir ve sonraki döneme devreden KDV birikir.
Mevzuat, tevkifat nedeniyle indirimle giderilemeyen bu kısmın belirli şartlarla iade edilebilmesine imkân tanır. İade edilebilir tutar, genel olarak alıcılar tarafından tevkif edilen KDV ile ve dönemde indirimle giderilemeyen KDV ile sınırlıdır; hesaplama yöntemi, mahsup ya da nakit iade seçenekleri ve istenen belgeler tebliğde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Kişisel durumunuz için mali müşavirinizden destek almanız ve güncel düzenlemeyi Gelir İdaresi Başkanlığı kaynaklarından kontrol etmeniz önerilir.
İade talebinin kaydı
Uygulamada sık görülen akış şöyledir:
- İade talep edilecek tutar belirlendiğinde: 136 Diğer Çeşitli Alacaklar borç, 191 İndirilecek KDV alacak.
- Tutar başka bir vergi borcuna mahsup edildiğinde: 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar borç, 136 Diğer Çeşitli Alacaklar alacak.
- Nakit iade yapıldığında: 102 Bankalar borç, 136 Diğer Çeşitli Alacaklar alacak.
Bazı işletmeler 136 yerine farklı bir alacak hesabı ya da alt hesap kullanır. Önemli olan, iade sürecindeki tutarın indirilecek KDV'den ayrılarak ayrı izlenmesi ve aynı tutarın hem devreden KDV'de hem iade alacağında görünmemesidir.
Sık yapılan hatalar ve yazılımda takip
Tevkifatlı satış kayıtlarında hatalar genellikle hesaplamadan değil, tutarsızlıktan doğar. Kontrol listesi:
- Tevkif kısmının 120'de kalması: Fatura tam KDV ile kaydedilip düzeltme yapılmazsa cari hesap, alıcının hiç ödemeyeceği bir bakiye gösterir.
- Yanlış tevkifat oranı: İşlemin tebliğdeki karşılığı kontrol edilmeden oran seçilirse hem fatura hem beyanname hatalı olur.
- Alt sınırın gözden kaçması: Tevkifat uygulanmaması gereken küçük tutarlı işlemlere tevkifat uygulanabilir ya da tersi olabilir.
- Stopajla karıştırma: KDV tevkifatı matraha değil KDV'ye uygulanır; stopaj ayrı hesaplanır ve ayrı hesapta izlenir.
- İadede tüm tevkifatın ters çevrilmesi: Kısmi iadede yalnızca iade edilen matrah dikkate alınmalıdır.
- 391 ile beyanname farkı: Dönem sonunda 391 bakiyesi ile beyannamedeki hesaplanan KDV mutabık değilse kayıtlar satır satır kontrol edilmelidir.
Ön muhasebe yazılımında tevkifatlı satış
Tevkifatlı işlemler sık tekrarlanıyorsa elle hesaplamak hata riskini artırır. LEHTAR Finans'ta faturalar ve e-Fatura modülünde tevkifatlı satış faturanızı hazırlarken tevkifat oranını seçersiniz; tevkif edilen ve tahsil edilecek KDV tutarları faturada ayrı satırlarda hesaplanır, alıcının cari hesabına ise ödeyeceği net tutar yansır. Elektronik belgeler GİB özel entegratörü üzerinden iletilir. Dönem içindeki matrah, hesaplanan ve indirilecek KDV özetini KDV raporu ekranından izleyebilir, mali müşavirinize salt okunur erişim tanımlayarak beyan öncesi kontrolü kolaylaştırabilirsiniz. Kayıtları siz girersiniz; beyanname ve yevmiye kayıtlarının nihai kontrolü yetkili meslek mensubunun sorumluluğundadır.
Paket kapsamlarını ve güncel ücretleri görmek isterseniz paketler ve fiyatlar sayfasına göz atabilirsiniz.
Sonuç
Tevkifatlı satış faturası muhasebe kaydının özü basittir: matrah satış hesabına, yalnızca tahsil edilecek KDV 391'e, alıcının ödeyeceği net tutar 120'ye yazılır; tevkif edilen kısım satıcının defterine girmez. İade, beyanname ve KDV iadesi aşamalarında aynı oranı tutarlı biçimde uygulamak, cari bakiye ile beyanın örtüşmesini sağlar. Tevkifatlı faturalarınızı doğru oranlarla düzenlemek için LEHTAR Finans faturalar ve e-Fatura modülünü inceleyebilirsiniz.