Kur farkı faturası muhasebe kaydı, dövize endeksli bir satışta fatura tarihi ile tahsilat tarihi arasındaki kur değişiminin faturalandırılması ve defterlere alınmasıdır. Kur tahsilat gününde yükselmişse satıcı alıcıya kur farkı faturası düzenler ve farkı 646 Kambiyo Kârları ile 391 Hesaplanan KDV hesaplarına kaydeder; alıcı aynı belgeyi 656 Kambiyo Zararları ve 191 İndirilecek KDV hesaplarıyla işler. Kur düşmüşse uygulamada faturayı genellikle lehine fark oluşan alıcı düzenler ve kayıtlar ters yönde çalışır.
Aşağıda kavramdan hesaplamaya, kimin faturayı keseceğinden yevmiye kayıtlarına, dönem sonu değerlemeden e-belge seçimine kadar konuyu sırasıyla ele alıyoruz. Yazı genel bilgi niteliğindedir; kendi işleminiz için kayıt yöntemini mali müşavirinizle netleştirmeniz önerilir.
Kur farkı nedir, kur farkı faturası ne zaman gerekir?
Kur farkı, döviz cinsinden ya da dövize endekslenmiş bir alacak veya borcun Türk lirası karşılığının iki tarih arasında değişmesiyle ortaya çıkan farktır. Fatura düzenlendiği gün belirli bir kurla Türk lirasına çevrilir; ödeme daha sonra farklı bir kurdan yapılırsa, taraflardan biri başlangıçta kayda alınandan daha fazla ya da daha az Türk lirası ödemiş olur.
Bu fark iki ayrı şekilde muhasebeleşir:
- Gerçekleşen (fatura edilen) kur farkı: Tahsilat ya da ödeme yapıldığında kesinleşen farktır. İşlemin bedelini değiştirdiği için KDV matrahını da etkiler ve belgelendirilmesi gerekir; kur farkı faturası bu belgedir.
- Değerleme kur farkı: Dönem sonunda henüz kapanmamış dövizli alacak ve borçların güncel kurla yeniden ölçülmesinden doğar. Yalnızca muhasebe kaydıdır, fatura gerektirmez.
Kur farkının tipik olarak oluştuğu durumlar
- Fiyatı döviz üzerinden belirlenen ve vadeli satılan mal veya hizmetler
- Sözleşmesinde "ödeme günündeki kur esas alınır" hükmü bulunan Türk lirası faturalar
- Taksitle ya da parça parça tahsil edilen dövizli alacaklar
- Döviz cinsinden alınan avansların sonradan faturalandırılması
- Kira, abonelik gibi dövize endeksli sürekli hizmetler
Fiyatı sabit Türk lirası olarak belirlenmiş bir satışta, ödeme ne zaman yapılırsa yapılsın kur farkı doğmaz. Bu yüzden ilk soru her zaman şudur: Taraflar bedeli dövize bağlamış mı?
Kur farkı nasıl hesaplanır?
Hesaplamanın mantığı basittir. Döviz tutarına D, fatura tarihindeki kura K1, tahsilat tarihindeki kura K2 dersek:
Kur farkı = D × (K2 − K1)
Sonuç pozitifse satıcı lehine, negatifse alıcı lehine bir fark vardır. Hangi kurun kullanılacağı (örneğin Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın ilan ettiği döviz alış ya da satış kuru) öncelikle sözleşmeye bağlıdır. Sözleşmede hüküm yoksa işletmenin tutarlı bir yöntem seçmesi ve bunu tüm işlemlerde aynı biçimde uygulaması gerekir. Güncel kurları TCMB üzerinden izleyebilirsiniz.
KDV dahil mi, hariç mi?
Asıl fatura KDV dahil bir toplamla dövize bağlandığında, alıcının ödediği döviz tutarı KDV'yi de kapsar. Bu nedenle uygulamada kur farkının çoğunlukla KDV dahil bir tutar kabul edildiği ve KDV'nin iç yüzde yöntemiyle ayrıştırıldığı görülür:
- KDV hariç kur farkı = Kur farkı ÷ (1 + KDV oranı)
- KDV = Kur farkı − KDV hariç kur farkı
Bazı sözleşmelerde ise döviz tutarı yalnız mal bedelini kapsar ve KDV ayrıca hesaplanır; bu durumda kur farkının üzerine KDV eklenir. Hangi yöntemin geçerli olduğu, tarafların neyi dövize bağladığına göre değişir. KDV matrahına dahil edilen unsurlara ilişkin ayrıntıları Gelir İdaresi Başkanlığı sitesindeki KDV Genel Uygulama Tebliği'nden kontrol edebilirsiniz. Kur farkının KDV oranı, asıl teslimin tabi olduğu orandır.
Kur farkı faturasını kim düzenler? Lehe ve aleyhe kur farkı
Faturayı kimin keseceği, farkın kimin lehine oluştuğuna bağlıdır. Kur yükseldiğinde satıcı ilk faturadakinden fazla Türk lirası tahsil eder, bu fazlalığı alıcıya faturalandırır. Kur düştüğünde ise satıcı daha az Türk lirası alır; uygulamada yaygın görüş, aradaki farkı lehine fark oluşan alıcının satıcıya fatura ederek belgelendirmesidir.
| Durum | Faturayı düzenleyen | Satıcının kaydı | Alıcının kaydı |
|---|---|---|---|
| Kur yükseldi (satıcı lehine) | Satıcı | 120 B / 646 A, 391 A | 656 B, 191 B / 320 A |
| Kur düştü (alıcı lehine) | Alıcı | 656 B, 191 B / 120 A | 320 B / 646 A, 391 A |
Kur düşüşünde satıcının "iade faturası" ya da fiyat indirim belgesi düzenlediği uygulamalara da rastlanır. Ancak kur farkı, malın geri gönderilmesi değildir; iade faturası ile kur farkı faturası farklı ihtiyaçları karşılar. İade belgesinin hangi durumda ve hangi alanlarla düzenlendiğini iade fatura örneği rehberimizde ayrıca anlattık.
Kur farkı faturası muhasebe kaydı: satıcı ve alıcı tarafı
Aşağıdaki kayıtlar bilanço esasına göre defter tutan ve Tek Düzen Hesap Planı'nı kullanan işletmeler içindir. Tutar yerine hesap kodları ve yönler gösterilmiştir; kendi rakamlarınızı yukarıdaki formülle hesaplayabilirsiniz.
Satıcı: kur yükseldi, satıcı faturayı kesti
- Asıl satış faturası (fatura tarihindeki kurla): 120 Alıcılar borç; 600 Yurt İçi Satışlar alacak; 391 Hesaplanan KDV alacak.
- Kur farkı faturası (tahsilat günü): 120 Alıcılar borç (KDV dahil kur farkı); 646 Kambiyo Kârları alacak (KDV hariç kısım); 391 Hesaplanan KDV alacak.
- Tahsilat: 102 Bankalar borç; 120 Alıcılar alacak. Tahsil edilen tutar, asıl fatura ile kur farkı faturasının toplamına eşit olduğunda müşteri bakiyesi sıfırlanır.
Kur farkı gelirinin 646 yerine 602 Diğer Gelirler ya da 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar hesabında izlendiği uygulamalar da vardır. Yaygın tercih 646 olsa da önemli olan, seçilen hesabın tutarlı kullanılmasıdır.
Satıcı: kur düştü, alıcının faturası geldi
- Alıcının düzenlediği kur farkı faturası: 656 Kambiyo Zararları borç (KDV hariç kısım); 191 İndirilecek KDV borç; 120 Alıcılar alacak (KDV dahil tutar).
- Tahsilat: 102 Bankalar borç; 120 Alıcılar alacak. Alacak, kur farkı kadar azalmış bakiye üzerinden kapanır.
Alıcı: kur yükseldi, satıcının faturası geldi
- Asıl alış faturası: 153 Ticari Mallar (veya ilgili gider hesabı) borç; 191 İndirilecek KDV borç; 320 Satıcılar alacak.
- Gelen kur farkı faturası: 656 Kambiyo Zararları borç; 191 İndirilecek KDV borç; 320 Satıcılar alacak.
- Ödeme: 320 Satıcılar borç; 102 Bankalar alacak.
Gider hesaplarını 7/A seçeneğine göre izleyen işletmelerde kambiyo zararı da bu yapı içinde ilgili finansman gideri hesabına yansıtılabilir. Duran varlık alımlarında kur farkının maliyete eklenip eklenmeyeceği ise ayrı bir değerlendirme gerektirir; bu konuda mali müşavirinizin görüşünü almanız yerinde olur.
Alıcı: kur düştü, alıcı faturayı kesti
- Alıcının düzenlediği kur farkı faturası: 320 Satıcılar borç; 646 Kambiyo Kârları alacak; 391 Hesaplanan KDV alacak.
- Ödeme: 320 Satıcılar borç; 102 Bankalar alacak.
İşletme defteri tutanlar için not
İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellefler hesap kodu kullanmaz. Kestikleri kur farkı faturasını gelir, aldıkları kur farkı faturasını gider olarak işletme defterine işler; KDV tutarlarını da ilgili sütunlarda ayrıca gösterirler.
Dönem sonu değerleme ile fatura edilen kur farkı arasındaki fark
Kur farkı faturası muhasebe kaydı ile dönem sonu değerleme kaydı sık karıştırılır. Dönem kapanırken açık duran dövizli alacak ve borçlar, vergi mevzuatının öngördüğü kurla yeniden değerlenir. Bu işlem bir teslim ya da tahsilat değildir; bu nedenle fatura düzenlenmez ve KDV hesaplanmaz.
| Ölçüt | Fatura edilen kur farkı | Değerleme kur farkı |
|---|---|---|
| Ne zaman oluşur? | Tahsilat veya ödeme gününde | Dönem sonunda, açık bakiyeler için |
| Belge | Kur farkı faturası | Belge yok, yalnız muhasebe kaydı |
| KDV | Hesaplanır | Hesaplanmaz |
| Örnek kayıt (alacakta artış) | 120 B / 646 A, 391 A | 120 B / 646 A |
| Örnek kayıt (alacakta azalış) | 656 B, 191 B / 120 A | 656 B / 120 A |
Değerleme yapılan bir alacak sonraki dönemde tahsil edildiğinde, kur farkı faturası asıl fatura kuru ile tahsilat kuru arasındaki farka göre düzenlenir. Muhasebede ise daha önce değerleme ile kâr veya zarara alınmış kısım dikkate alınarak kayıt düzeltilir; aksi halde aynı fark iki kez gelir ya da gider yazılmış olur. Bu ayrımı nasıl yöneteceğinizi dönem başında mali müşavirinizle konuşmanız, yıl sonu sürprizlerini önler.
Özel durumlar: tevkifat, ihracat, kısmi tahsilat ve e-belge
Tevkifatlı işlemlerde kur farkı
Asıl teslim ya da hizmet KDV tevkifatına tabiyse, kur farkı aynı işlemin bedel unsuru sayıldığından kur farkı faturasında da aynı tevkifat oranının uygulanması yaygın görüştür. Bu durumda satıcı tarafında hesaplanan KDV'nin bir kısmı alıcı tarafından beyan edilir; kayıtta 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabı devreye girer. Tevkifatlı belgelerde hesap akışını tevkifatlı fatura muhasebe kaydı yazımızda adım adım bulabilirsiniz.
İhracatta kur farkı
İhracat faturaları zaten döviz üzerinden düzenlenir ve çoğu zaman KDV istisnası kapsamındadır. Yurt dışındaki alıcıyla oluşan kur farkları genellikle ayrı bir fatura yerine değerleme ve tahsilat kayıtlarıyla 646 veya 656 hesaplarında izlenir. İhracat belgelerinin türleri için e-Fatura ihracat belge seçimi rehberimize bakabilirsiniz; kendi ihracat işleminizde kur farkının nasıl ele alınacağını uzmanınızla teyit edin.
Kısmi tahsilat ve taksit
Alacak parça parça tahsil ediliyorsa kur farkı her tahsilatta, yalnızca tahsil edilen döviz tutarı için hesaplanır. Kalan bakiye için kur farkı ancak o kısım tahsil edildiğinde kesinleşir. Her kur farkı faturasında hangi tahsilata ve hangi asıl faturaya ait olduğunun açıklamada belirtilmesi mutabakatı kolaylaştırır.
e-Fatura mı, e-Arşiv mi?
Kur farkı faturası da bir faturadır; alıcı e-Fatura mükellefiyse e-Fatura, değilse e-Arşiv fatura olarak düzenlenir. Uygulamada genellikle satış tipinde düzenlenir; açıklama alanına "… tarih ve … numaralı faturaya ait kur farkıdır" gibi bir not, kullanılan kurlar ve döviz tutarı yazılır. Tevkifat varsa belge tipi buna göre seçilir. Fatura düzenleme süresine ilişkin genel kurallar kur farkı faturası için de geçerlidir.
Sık yapılan hatalar ve ön muhasebede takip
Kur farkı kayıtlarında karşılaşılan hataların çoğu belge ile kaydın birbirinden kopmasından kaynaklanır:
- Dönem sonu değerleme farkı için fatura kesmek ya da KDV hesaplamak
- Kur farkını KDV dahil mi hariç mi kabul edeceğine karar vermeden hesaplamak; tahsilat ile bakiyenin tutmaması
- Kur farkı faturasında asıl faturanın tarih ve numarasına atıf yapmamak
- Kur düşüşünde kur farkı faturası yerine iade faturası düzenlemek
- Asıl işlemde tevkifat varken kur farkı faturasında tevkifatı atlamak
- Kısmi tahsilatta, henüz tahsil edilmemiş bakiye için de kur farkı faturalandırmak
- Değerleme yapılmış alacakta aynı farkı tahsilatta yeniden gelir yazmak
Bu hataların önüne geçmenin yolu, dövize bağlı alacak ve borçları belge bazında izlemektir. LEHTAR Finans'ta asıl faturayı ve ona bağlı kur farkı faturasını aynı müşteri kaydı altında düzenler, bakiyenin nasıl değiştiğini cari hesaplar modülünden ekstre üzerinde görürsünüz. Kayıtları siz girersiniz; elektronik belgeler GİB özel entegratörü üzerinden iletilir, mali müşavirinize tanımladığınız salt okunur erişimle de yevmiye kayıtları ve beyan süreci için ihtiyaç duyduğu belgeleri doğrudan görmesini sağlarsınız.
Kullanım ihtiyacınıza uygun paketin kapsamını ve güncel ücretleri paketler ve fiyatlar sayfamızda inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Kur farkı faturası, dövize bağlanmış bir işlemin gerçek bedelini tahsilat gününde netleştiren belgedir: kur yükseldiğinde satıcı, düştüğünde uygulamada alıcı düzenler; kayıtlar 646 ve 656 hesapları ile KDV hesapları üzerinden yürür. Değerleme farkını fatura edilen farktan ayırmak, KDV yöntemini baştan belirlemek ve her belgeyi asıl faturaya bağlamak işin özüdür. Kur farkı faturalarınızı asıl faturanızla aynı panelde düzenleyip göndermek için fatura ve e-Fatura modülümüzü inceleyebilirsiniz.